Το χρονικό ενός θανάτου

  

    Πριν λίγες μέρες γιορτάστηκε στην Γερμανία η πτώση του τείχους η οποία συνδέεται με την κατάρρευση ενός κοινωνικοοικονομικού μοντέλου, τον υπαρκτό σοσιαλισμό ή αλλιώς κουμμουνισμό. Σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, το αντίπαλο δέος, το δυτικό κοινωνικοοικονομικό σύστημα γνωστό ως φιλελευθερισμός ή καπιταλισμός, που επί δύο δεκαετίες κυριαρχούσε, κλονίστηκε ανεπανόρθωτα.

   Το κουτί της Πανδώρας ανοίχτηκε από ένα είδος χρηματοοικονομικών παραγώγων (ομολόγων στην προκειμένη περίπτωση), τα οποία αποτελούσαν τιτλοποίηση στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου. Πρώτο μεγάλο “θύμα” ήταν η Lehman Brothers, η οποία αφέθηκε να καταρρεύσει χωρίς τη στήριξη της αμερικανικής κυβέρνησης. Μέσα σε έναν χρόνο ο Dow Jones απώλεσε το ήμισυ της αξίας του, κάτι που ίσχυσε και σε πολλά χρηματιστήρια όπως η Σοφοκλέους. Οι Κεντρικές Τράπεζες σχεδόν μηδενίζουν τα επιτόκια ενώ η ανεργία καλπάζει σε όλες τις χώρες. Αξίζει να αναφερθεί ότι στις Η.Π.Α. η ανεργία πλησίασε διψήφιο νούμερο (όπως και στην Ελλάδα) ενώ στην Γερμανία ήταν η πρώτη φορά από την προ – Χίτλερ εποχή όπου η ανεργία ξέφυγε από τα σχεδόν μηδενικά ποσοστά στα οποία βρισκόταν. Σε μία προσπάθεια αποφυγής περεταίρω συνεπειών, οι εμπορικές τράπεζες περιορίζουν στο ελάχιστο τις χορηγήσεις ενισχύοντας την υποανάπτυξη. Την ίδια στιγμή, η μεγαλύτερη αντασφαλιστική εταιρία του πλανήτη και μεγαλύτερος χρηματοοικονομικός εταίρος της κυβέρνησης των Η.Π.Α., η A.I.G., φλερτάρει με την κατάρρευση και ζητάει στήριξη ύψους 100 δις δολαρίων. Σε ολόκληρο τον πλανήτη τράπεζες, χρηματοοικονομικοί και ασφαλιστικοί οργανισμοί ακολουθούν το ίδιο παράδειγμα.

   Ακόμα και σήμερα, ελάχιστοι είναι αυτοί που κοίταξαν το δάσος αφήνοντας το δέντρο. Πολύ σωστά υπήρξε μελέτη πάνω στις σοβαρές ατέλειες (π.χ. εύλογη αξία) των μέχρι πρόσφατα «αλάνθαστων» Δ.Λ.Π. (Διεθνών Λογιστικών Προτύπων) και Δ.Π.Χ.Π. (Διεθνών Προτύπων Χρηματοοικονομικής Πληροφόρησης), στους αναποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς, στα χρυσά αγόρια (golden boys) και στα προϊόντα που αυτά δημιούργησαν. Ελάχιστοι όμως είναι αυτοί που κοίταξαν σε μεγαλύτερο εύρος. Η κρίση αυτή αποτέλεσε και τον θάνατο του υπάρχοντος συστήματος, απλά λίγοι ακόμα το κατάλαβαν ή θέλησαν να το καταλάβουν.

   Κατά την περίοδο της ανάπτυξης, οι θιασώτες του φιλελεύθερου μοντέλου έπνεαν τα μένεα κατά κάθε προσπάθειας της πολιτείας να παρέμβει στην οικονομική ζωή στοχοποιώντας το κράτος ως παράγοντα υποανάπτυξης. Όλα αυτά όμως έως το 2008, όπου οι ίδιοι άνθρωποι παρακαλούσαν ή μάλλον απαιτούσαν την κρατική ενίσχυση του χρηματοοικονομικού τομέα που κατέρρεε. Χαρακτηριστικά παραδείγματα όπως η περίπτωση της A.I.G. (η οποία βέβαια αν και έλαβε πάνω από 90 δις δολάρια συνέχισε την αντιδικία με την ελεήμων κυβέρνηση των Η.Π.Α. για παλιότερες διαφορές αξίας 200 εκατομμύριων), της Ιρλανδίας ή ακόμα και της Ελλάδας όπου το ελάχιστα μολυσμένο από τα τοξικά παράγωγα τραπεζικό σύστημα, έλαβε από το κρατικό ταμείο γύρω στα 25 δις Ευρώ.  Βασικό επιχείρημα των «φιλελεύθερων» επαιτών αποτελούσε ότι πάνω σε αυτούς βασιζόταν το σύγχρονο οικονομικό σύστημα (κάτι πολύ ορθό) και έναν πιθανό σπάσιμο ενός ακόμα κρίκου της αλυσίδας θα έφερνε την γενικευμένη κατάρρευση. Αλήθεια όμως, πέραν του δεδομένου ότι η εν λόγω κίνηση ερχόταν σε αντίθεση με τα πιστεύω των επαιτών, έχουμε αναλογιστεί αν το κράτος οφείλει να διασώζει όσες επιχειρήσεις απέτυχαν; Έπραξε ποτέ το ίδιο σε οποιονδήποτε άλλο επιχειρηματία που ακόμα και λόγω εξωγενών παραγόντων και όχι ιδίων αποφάσεων οδηγήθηκε στην πτώχευση; Πολλοί πολύ σωστά θα επιχειρηματολογήσουν λέγοντας ότι ορθά έκαναν οι κυβερνήσεις παγκοσμίως και στήριξαν τους παραπαίοντες κολοσσούς. Και θα με βρουν σύμφωνο. Ο τρόπος όμως θα έπρεπε να ήταν διαφορετικός, θα ήταν ιδεατό και ευεργετικό να βασιζόταν στον τρόπο αντιμετώπισης της σουηδικής τραπεζικής κρίσης στις αρχές του ’90 και όχι να αποτελεί απλά μία διανομή πακέτων δισεκατομμυρίων χωρίς κάποιον έλεγχο και τον οποιοδήποτε προγραμματισμό.

   Για να μην ξεφεύγουμε όμως, το εν λόγω συμβάν αποτέλεσε και την πτώση του υπάρχοντος κοινωνικοοικονομικού μοντέλου, ανεξάρτητα της απόφασης των κρατών να στηρίξουν ή όχι τους «μολυσμένους» χρηματοοικονομικούς οργανισμούς. Εάν το κράτος, ασπαζόμενο την φιλελεύθερη θεωρία άφηνε αβοήθητες τράπεζες και οργανισμούς στο «αόρατο χέρι» αυτορρύθμισης του Σκωτσέζου οικονομολόγου Adam Smith, η κατάρρευση του καπιταλιστικού συστήματος ήταν βέβαιη και συνδεδεμένη με την κατάρρευση ολόκληρου του χρηματοοικονομικού κυκλώματος. Αν πάλι υπήρχε μηχανισμός στήριξης, όπως και υπήρξε, αυτομάτως αναιρούνταν οι βασικές αρχές του μοντέλου εισάγοντας την έννοια του κρατικού παρεμβατισμού. Όπως είναι κατανοητό, το σταυροδρόμι οδηγούσε στον ίδιο προορισμό, δηλαδή τον θάνατο του φιλελευθερισμού – νεοφιλελευθερισμού και της θεωρίας των ελευθέρων αγορών (free markets).

   Το γιατί όμως το παραπάνω σύστημα αποδείχθηκε ανεπαρκές (όχι όμως και λανθασμένο) είναι ένα ερώτημα που η απάντησή του βρίσκεται στα μαθηματικά μοντέλα των «κλασσικών» οικονομολόγων. Όσο τέλειο και να είναι ένα μοντέλο, είναι αδύνατο να προβλέψει και να ερμηνεύσει τον παράγοντα άνθρωπο και την ανθρώπινη ψυχολογία. Χωρίς να αναιρώ την ικανότητα αυτορρύθμισης της οικονομίας μακροχρόνια, τα κλασσικά μοντέλα αγνοούν τόσο τις βραχυχρόνιες μεταβολές που βασίζονται στις ανθρώπινες προσδοκίες όσο και τις συνέπειες της αυτορρύθμισης αυτής κάθε αυτής. Θα ήταν παράλογο λοιπόν, να κατέρρεε ολόκληρο το χρηματοοικονομικό οικοδόμημα ώστε στη συνέχεια η οικονομία να ισορροπούσε, καθώς το κόστος της «εξισορρόπησης» θα ήταν από σημαντικό έως δυσβάσταχτο.

   Η παραπάνω κρίση λοιπόν μας ανήγγειλε έναν θάνατο, που η πλειοψηφία ακόμα δεν νοεί να εμπεδώσει. Ταυτόχρονα μας διδάσκει να αναθεωρήσουμε παγιωμένες αντιλήψεις ετών σχετικά με τον ρόλο του κράτους στη σύγχρονη οικονομική ζωή. 

ΥΓ1: Βίον ανθόσπαρτον και καλούς απογόνους στον φίλο και συνάδελφο Λευτέρη Τσίντζα.

ΥΓ2: Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το παραπάνω θέμα παρουσιάζονται εκτενέστερα στην εργασία που εκπονήθηκε από εμένα και τον φίλο και συνάδελφο Κυρμίζογλου Φώτη στο πλαίσιο των σπουδών μας με θέμα «Ο ρόλος του κράτους απέναντι στην οικονομία και την κρίση», με επιβλέποντα καθηγητή τον κ. Παπαδόπουλο Συμεών. Υπάρχει η δυνατότητα αποστολής της παραπάνω μελέτης σε ηλεκτρονική μορφή σε κάθε ενδιαφερόμενο.